Narodowy Fundusz Zdrowia działa na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz statutu stanowiącego załącznik do Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 września
2004 r. w sprawie nadania statutu Narodowemu Funduszowi Zdrowia.

Fundusz zarządza środkami finansowymi, pochodzącymi z: należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne, odsetek od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie zdrowotne, darowizn i zapisów, przekazanymi na realizację zadań zleconych w zakresie określonym w ww. ustawie, dotacjami, w tym dotacjami celowymi przeznaczonymi na finansowanie szczegółowo określonych w ww. ustawie zadań, uzyskanymi z tytułu roszczeń regresowych, przychodów z lokat, przekazanymi przez zakłady ubezpieczeń i Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny na podstawie przepisów o ubezpieczeniach obowiązkowych oraz Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, innych przychodów.
W zakresie środków pochodzących ze składek na ubezpieczenie zdrowotne Fundusz działa w imieniu własnym na rzecz ubezpieczonych oraz osób uprawnionych do tych świadczeń na podstawie przepisów o koordynacji.

Do zakresu działania Funduszu należy również w szczególności:

1. określanie  jakości  i  dostępności  oraz  analiza  kosztów   świadczeń   opieki   zdrowotnej  w zakresie niezbędnym dla prawidłowego zawierania  umów  o  udzielanie  świadczeń  opieki zdrowotnej,
2. przeprowadzanie konkursów ofert, rokowań i zawieranie umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, a także monitorowanie ich realizacji i rozliczanie,
3. finansowanie medycznych czynności ratunkowych świadczeniobiorcom,
4. finansowanie świadczeń opieki zdrowotnej określonych w art. 26 ww. ustawy,
5. opracowywanie, wdrażanie, realizowanie i finansowanie programów zdrowotnych,
6. wykonywanie zadań zleconych, w tym finansowanych przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w szczególności realizacja programów zdrowotnych,
7. monitorowanie ordynacji lekarskich,
8. promocja zdrowia,
9. prowadzenie Centralnego Wykazu Ubezpieczonych,
10. prowadzenie wydawniczej działalności promocyjnej i informacyjnej w zakresie ochrony zdrowia.

Do zadań Funduszu należy rozliczanie z instytucjami właściwymi lub instytucjami miejsca zamieszkania w państwach członkowskich Unii Europejskiej lub państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA): kosztów świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych z budżetu państwa z części pozostającej w dyspozycji ministra właściwego do spraw zdrowia, kosztów medycznych czynności ratunkowych wykonanych przez zespoły ratownictwa medycznego, o których mowa w ustawie z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym, z wyłączeniem kosztów medycznych czynności ratunkowych wykonywanych przez lotnicze zespoły ratownictwa medycznego - w stosunku do osób uprawnionych do tych świadczeń na podstawie przepisów o koordynacji.